Sapiens: A Brief History of Humankind (2014) | Yuval Noah Harari

review by Kukee

Sapiens: A Brief History of Humankind (2014) | Yuval Noah Harari

ในถ้ำโชเวต์ทางตอนใต้ของฝรั่งเศสมีภาพวาดผนังเก่าแก่อายุประมาณสามหมื่นปีจำนวนพันกว่าภาพ เป็นภาพสัตว์หลากชนิด แต่มีภาพหนึ่งประทับรอยฝ่ามือมนุษย์ที่เหมือนใครคนหนึ่งป่าวร้องว่า ”ฉันอยู่ตรงนี้”

นีล อารม์สตรองเหยียบพื้นดวงจันทร์ครั้งแรกปี 1969 พร้อมกล่าวถ้อยคำอมตะ ”นี่เป็นก้าวเล็ก ๆ ของชายคนหนึ่ง แต่เป็นก้าวที่ยิ่งใหญ่ของมนุษยชาติ” ทุกวันนี้โฮโมเซเปียนส์อย่างเรา ๆ ท่าน ๆ สามารถแสดงวิวัฒนาการระดับบุคคลด้วยการปักธงเช็คอินในเฟสบุ๊คได้ตลอดเวลาไม่ว่าอยู่ที่ไหนก็ตาม พฤติกรรมสัตว์สังคมมาจากพันธุกรรมและสิ่งแวดล้อมกระตุ้นซึ่งก็แสดงพฤติกรรมตามธรรมชาติคล้าย ๆ เดิม

ลิงชิมแปนซีคงไม่นึกอยากรุกรานเผ่าพันธุ์อื่น ออกไปพักร้อนชายทะเลหรือลุกขึ้นมาประกาศว่าต่อไปนี้ลิงทุกตัวต้องถูกปฎิบัติเท่าเทียมกัน มนุษย์ต่างหากก้าวข้ามยีนส์สามารถปรับเปลี่ยนพฤติกรรมอย่างรวดเร็วจนเกิดวิวัฒนาการทางวัฒนธรรมแบบก้าวกระโดดที่มนุษย์ผงาดเหนือสิ่งมีชีวิตอื่น จากที่เคยเป็นสัตว์ไม่มีความสำคัญใด มีบรรพบุรษเป็นสาหร่าย เป็นเพื่อนรุ่นเดียวกับแมงกระพรุน เซเปียนส์หันมาครองโลกและสามารถทำให้สัตว์ร่วมโลกสูญพันธุ์

ประวัติศาสตร์มนุษยชาติเล่มนี้ตอบคำถามพัฒนาการของมนุษย์เชิงวิทยาศาสตร์ มององค์รวมแบบมีเหตุมีผลมากกว่าประวัติศาสตร์ท่องจำที่เคยร่ำเรียนเป็นยุค ๆ คล้ายเวลามีคำถามทำไมเด็กต้องเรียนเลข โตไปไม่เห็นได้ใช้เลย ทำไมต้องเรียนประวัติศาสตร์ ทำไมสถิติถึงเป็นวิชาบังคับ (ขำน้ำตาไหล) นั่นเป็นเพราะตำราเรียนไม่ชวนคิด ไม่เคยตอบข้อสงสัยในใจ มนุษย์ที่ว่าฉลาดเลยประมวลผลภาพรวมไม่ออก (Homo sapiens โฮโมคือสกุลมนุษย์ เซเปียนส์แปลว่าฉลาด) แฮรารีเลยเขียนความเป็นมาของมนุษย์ให้เข้าใจง่าย ลึกซึ้ง ไม่ต้องปีนบันไดอ่าน ไม่น่าเบื่อแถมสนุกสนานด้วยตัวอย่างง่าย ๆ จนคิดว่าถ้ามีหนังสือแบบนี้เมื่อนมนาน เราคงฉลาดขึ้นและไม่มีคำถามพื้น ๆ ข้างต้น

แฮรารีบอกว่าเหตุที่เซเปียนส์เอาชนะเผ่าพันธุ์อื่นได้ เพราะเรามีความสามารถในการสร้างและจินตนาการความจริงขึ้นมาโดยที่ทุกคนยอมรับ เขาเรียกมันว่า “นิยาย” เราเขียนชุดความจริงจากจินตนาการในหัวโดยที่สิ่งนั้นไม่มีอยู่จริง ไม่ว่าจะตำนาน ความเชื่อเทพเจ้า ลัทธิ ระบบระบอบ กฎหมาย สังคมนิยม ทุนนิยม รัฐ บริษัทจำกัด เงิน ตลาดทุนหรือขอบข่ายใดที่มนุษย์นึกจะสรรหา หากบัญญัติเป็นระเบียบสังคมที่ทุกคนยอมรับ ยิ่งคนหมู่มากยึดและเชื่อถือขึ้นเท่าไร โอกาสที่จินตนาการนั้นประสบผลสำเร็จจะสูง กลายเป็นความจริงในบัดดลหาใช่เรื่องงมงายไม่

พูดง่าย ๆ คือเราสามารถเชื่อเป็นตุเป็นตะในสิ่งที่คิดขึ้นเองทั้งหมด สัตว์ชนิดอื่นไม่มีความสามารถในการสร้างนิยายที่คิดค้นแบบมนุษย์ แม้ทำงานเป็นทีมแต่อยู่ในกลุ่มเล็ก ๆ สนิทสนม เช่นมด ลิง ผึ้ง เราจึงเห็นนกหลากฝูง ช้างหลายโขลง ซึ่งต่างจากมนุษย์ที่เอานิยายมาผูกยึดเหนี่ยวคนแปลกหน้าให้รวมกลุ่มก้อนมหาศาลและทำงานไปในทิศทางเดียวกันได้ สิ่งนี้ทำให้มนุษย์ครองโลก

หนังสือเล่ากำเนิดเซเปียนส์ในยุคดึกดำบรรพ์ที่โฮโมยังมีหลายสกุล แบ่งเป็นสี่ยุค ยุคการปฏิวัติการเรียนรู้ มนุษย์หินยังเดินเป็นนักล่าหาอาหารไปวัน ๆ รวมกลุ่มเหมือนลิงสูงสุดไม่เกินห้าสิบ ถ้าเหนือกว่านั้นควบคุมลำบากและวงแตกในที่สุด เซเปียนส์เลยกระจัดกระจายเหมือนเผ่าพันธุ์อื่น ต่างไม่รู้จักกัน มนุษย์นักล่ามีถิ่นเริ่มต้นในแอฟริกา เอเซีย สกุลนีแอนเดอร์ทาลในยุโรป ส่วนพื้นที่อื่นที่ต้องข้ามน้ำข้ามทะเลถือเป็นเขตโลกนอกยังไม่มีการค้นพบ

จากความสามารถเรียนรู้ สร้างอุปกรณ์ การรวมกลุ่มด้วยนิยายความเชื่อที่กล่าวข้างต้นทำให้มนุษย์มีอำนาจมากขึ้น เซเปียนส์ค่อย ๆ กลืนกินเผ่าพันธุ์อื่นจนเหลือแต่ตนเอง มนุษย์จึงเริ่มเข้าสู่ยุคเกษตรกรรม ตั้งถิ่นฐาน เพาะปลูกเพราะต้องเลี้ยงคนจำนวนมาก ตำนานความเชื่อผีสางเทพเจ้าต่าง ๆ จึงถูกสร้างเพื่อให้มนุษย์อยู่ในกรอบเดียวกัน คิดค้นภาพเป็นภาษา พัฒนาเป็นสังคม ชุมชน เกิดการรวมตัวของมนุษยชาติที่ใหญ่ขึ้นจนเป็นอาณาจักร ศาสนา กองทัพ ประเทศ ผู้เขียนเล่าไปตามลำดับจนถึงยุคปฏิวัติอุตสาหกรรม ยุคปฏิวัติวิทยาศาสตร์ที่เปลี่ยนโลกในระยะเวลาสองร้อยปีเข้าสู่ยุคทุนนิยมที่เทคโนโลยีนำมนุษย์ให้กลายเป็นเพียงชนเผ่านักซื้อ

ยูวัล โนอาห์ แฮรารีเขียนหนังสืออีกเล่มออกปีที่แล้ว Homo Deus: A Brief History of Tomorrow อนาคตของมนุษยชาติในโลกที่เทคโนโลยีก้าวไกล หนังสือทั้งสองเล่มขายดีหลักล้าน แปลเป็นภาษาอื่น 47 ภาษาทั่วโลก คนจะเขียนชัดเจนแบบนี้ต้องสมองใส มองทะลุและจับประเด็นเก่ง

เขาไม่ทานเนื้อสัตว์ ไม่ใช้มือถือ ไปวิปัสสนาปีละ 30 วันและนั่งสมาธิวันละสองชั่วโมง เขาบอกว่าการนั่งสมาธิเปลี่ยนชีวิตทำให้เขียนได้เช่นนี้ หนังสือดีสมคำร่ำลือ อ่านสนุกวางไม่ลงจริง ๆ อย่างน้อยเแอดได้ประมวลผลใหม่จากเกร็ดประวัติศาสตร์ เช่นทำไมจีนไม่ครองโลกทั้งที่คิดค้นคิดดินปืนก่อนใคร แถมมีกองทัพเรือใหญ่กว่าโคลัมบัสสิบเท่า หรือการค้าทาสแอฟริกาไปปลูกน้ำตาลเฟื่องฟูในอเมริกา ทำไมประเทศจากยุโรปชอบออกตามล่าอาณานิคม ทำไมเงยหน้าถึงเจอนาฬิกาบอกเวลาทุกหนแห่ง และสำคัญมากทำไมมนุษย์ต้องเรียนสถิติ ฮา

หนังสือควรมีฉบับแปลไทยอย่างยิ่ง เป็นสารคดียอดเยี่ยมในรอบปี