Exit West (2017) | Mohsin Hamid

review by Kukee

Exit West (2017) | Mohsin Hamid

ในโลกที่เต็มไปด้วยบานประตู การแบ่งแยกเดียวที่มีคือระหว่างคนค้นหาสิทธิผ่านกับคนที่ปฏิเสธทางผ่านนั้น

วรรณกรรมที่จับใจผู้อ่านมักทิ้งร่องรอยความคิดเมื่อปิดหน้าหนังสือ อาศัยศิลปะการประพันธ์สื่อเนื้อหาธรรมดาให้มีความลุ่มลึกจนต่างจากเรื่องราวทั่วไป

Exit West เริ่มต้นแบบธรรมดา ในเมืองบวมพองด้วยคนต่างถิ่นแต่ยังคงสงบสุขและไร้เสียงสงคราม ชาอีดเจอนาเดียในชั้นเรียนภาคค่ำ ชายหนุ่มทำงานโฆษณา ฝ่ายสาวทำบริษัทประกัน ทั้งสองออกเดทที่ร้านอาหารจีน ติดต่อผ่านโซเชียลมีเดีย คุยกันผ่านแอพในสมาร์ทโฟนดั่งชีวิตปกติของคนโลกปัจจุบัน

ซาอีด หนุ่มหัวเมืองที่ยังอยู่กับพ่อแม่เป็นลูกที่เชื่อฟัง นาเดียกลับรักอิสระแยกมาอยู่คนเดียว เธอใส่ชุดคลุมมิดชิดขี่มอเตอร์ไซด์และไม่ชอบสวดมนต์ ซาอีดถามว่าแล้วแต่งชุดนี้ทำไม นาเดียตอบว่าผู้ชายจะได้ไม่มายุ่ง รักระหว่างรบในเมืองไม่มีชื่อและไม่รู้อยู่ที่ไหน

ฮามิดค่อย ๆ ปูความสัมพันธ์ของตัวละครให้ชวนตาม พร้อมบรรยากาศแห่งความวุ่นวายคืบคลานมา เสียงปืนดังถี่ขึ้น เสียงคนถูกกระชาก ห้องถูกค้น เฮลิคอปเตอร์และโดรนบินว่อนท้องฟ้า ผู้ก่อความไม่สงบหลั่งไหลเข้าเมือง สัญญาณโทรศัพท์ดับ ๆ ติด ๆ อินเตอร์เน็ตถูกฆ่าตายพร้อมกับคนหายสาบสูญ น้ำและไฟฟ้าลาพักร้อน

พ่อของซาอีดเห็นคนเตะบอลด้วยศีรษะมนุษย์ ซาอีดกับนาเดียขาดการติดต่อ บางทีผู้เขียนอาจอยากถามว่าถ้าเป็นเราล่ะจะทำอย่างไรดี ต้องสารภาพไม่รู้มาก่อนว่าหนังสือเล่มนี้จะผสมผสานนิยายเชิงดิสโทเปีย ดิสโทเปียเป็นสังคมในจินตนาการจากสภาพการควบคุมสังคมที่โหดร้าย สถานที่ต่าง ๆ ล้วนเลวทราม

มีหนังสือหลายเล่มได้รับการยกย่อง เช่น We, 1984, Brave New World (สามเล่มนี้มีแปลไทย) และอีกเล่มไม่ควรพลาด The Handmaid’s Tale ของมากาเร็ต แอทวูด ซึ่งต่างจากยูโธเปียของเซอร์โธมัส มอร์ สังคมในอุดมคติที่โลกมีแต่ความรื่นรมย์

กลับมา Exit West ความที่ผู้เขียนบรรยายรักระหว่างรบสลับชีวิตต่างถิ่น เมื่อซาอีดกับนาเดียหาทางอพยพและได้ยินว่ามีประตูลึกลับขนส่งคนไปประเทศห่างไกล เราก็เข้าใจเอาเองว่าประตูเป็นเพียงสัญลักษณ์ทางวรรณคดี เหมือนหน้าต่างกลายเป็นชายแดนของความตายที่ไม่รู้มาเยือนเมื่อไรของชีวิตในเมืองสงคราม

ซาอีดกับนาเดียตามหาตัวแทนผู้สามารถพาไปประตูที่ยังไม่ถูกทำลาย ทั้งสองยอมจ่ายแพงจนวันเวลานัดแนะ เมื่อเดินผ่านประตูก็โผล่ที่เกาะมิโคนอสในกรีซ ทวนอ่านใหม่เพื่อความแน่ใจ สัจนิยมมหัศจรรย์ในดิสโทเปียหรือ? โลกของคนแปลกหน้า ฮามิดร่ายมนต์ให้ทั้งสองปรับตัวในสิ่งแวดล้อม สังคม สถานภาพเปลี่ยนไป มีประตูที่ดีกว่าเสมอซึ่งมียามเฝ้ามากมาย เช่นประตูเยอรมัน หรือประตูไม่มีคนเฝ้าเผื่อกลับไปเยือนบ้านเกิด

แม้ฮามิดระบุชื่อเมืองต่าง ๆ แต่ก็เป็นเมืองในจินตนาการ ลอนดอนฮาโลมืดมิดพอ ๆ กับลอนดอนของออร์เวลล์ ซาอีดกับนาเดียเป็นเพียงตัวแทนแสดงธรรมชาติมนุษย์ โมซิน ฮามิดสอดแทรกแนวคิด จินตนาการอนาคต และตั้งคำถามว่าคุณพร้อมหรือยังจะเผชิญกับอนาคตข้างหน้าในอีกไม่นานนี้

หมายเหตุ: ฮามิดเป็นนักเขียนปากึสถานมีผลงานหลายเล่ม แต่เล่มที่โด่งดัง The Reluctant Fundamentalist (2007) เข้าชิงบุ๊คเกอร์ไพรซ์และเป็นภาพยนตร์ในปี 2012